خطبه اى از آن حضرت (ع ) گويند كه اميرالمؤ منين (ع ) را مصاحبى بود به نام همام كه مردىعبادت پيشه بود. روزى گفتش كه اى اميرالمؤ منين ، پرهيزگاران را برايم وصف كن . آنسان كهگويى در آنها مى نگرم . على (ع ) در پاسخش درنگ كرد، سپس گفت :  
اى همّام از خدا بترس و نيكوكار باش كه خدا با كسانى است كه پرهيزگارى كنند و نيكوكارند.
همّام بدين سخن قانع نشد و على (ع ) را سوگند داد.
على (ع ) حمد و ثناى خداى به جاى آورد و بر محمد (ص ) و خاندانش درود فرستاد
سپس فرمود:
اما بعد، خداوند، سبحانه و تعالى ، موجودات را بيافريد، و چون بيافريد از فرمانبرداريشان بى نياز بود و از نافرمانيشان در امان . زيرا نه نافرمانى نافرمايان او را زيانى رساند و نه فرمانبردارى فرمانبرداران سودى . آنگاه روزيهايشان را ميانشان تقسيم كرد و جاى هر يك را در اين جهان معين ساخت . پس پرهيزگاران را در اين جهان فضيلتهاست .

گفتارشان به صواب مقرون است و راه و رسمشان بر اعتدال و رفتارشان با فروتنى آميخته .

از هر چه خداوند بر آنها حرام كرده است ، چشم مى پوشند و گوش بر دانستن چيزى نهاده اند كه آنان را سودى رساند.

 آنچنان به بلا خو گرفته اند كه گويى در آسودگى هستند.

اگر مدت عمرى نبود كه خداوند برايشان مقرر داشته ، به سبب شوقى كه به پاداش نيك و بيمى كه از عذاب روز بازپسين دارند، چشم بر هم زدنى جانهايشان در بدنهايشان قرار نمى گرفت .

 تنها آفريدگار در نظرشان بزرگ است و جز او هر چه هست در ديدگانشان خرد مى نمايد.

 با بهشت چنان اند كه گويى مى بينندش و غرق نعمتهايش هستند. و با دوزخ چنانند كه گويى مى بينندش و به عذاب آن گرفتارند.

 دلهايشان اندوهگين است و مردمان از آسيبشان در امان اند.

بدنهاشان لاغر است و نيازهاشان اندك است و نفسهايشان به زيور عفت آراسته است .

 روزى چند در بلا پاى مى فشرند و از پى آن آسايشى ابدى دارند. اين معاملت ، كه پروردگارشان نيز برايشان آسانش ساخته است ، سود بسيار دهد.

دنيا در طلب آنهاست و آنها از دنياگريزان اند. به اسارتشان مى گيرد ولى جانهاى خويش به فديه دهند تا از اسارت برهند.

اما شبها، همچنان برپاى ايستاده اند تا جزء جزء كتاب خدا را بخوانند. مى خوانند و آرام و با تاءنّى و تدبّر مى خوانند. به هنگام خواندنش خود را اندوهگين مى سازند و داروى درد خويش از آن مى جويند. چون به آيتى رسند كه در آن بشارتى باشد، بدان ميل كنند و در آن طمع بندند و چنانكه گويى در برابر چشمانشان جاى دارد، جانهاشان به شوق ديدار سر مى كشد و چون به آيتى رسند كه در آن وعيد عذاب باشد گوش دل بدان مى سپارند و پندارند كه اكنون بانگ جوش و خروش جهنم در گوششان پيچيده است .

در برابر پروردگارشان ميان خم كرده اند و پيشانى و كف دست و زانو و نوك پاى بر زمين نهاده اند و از خداوند تعالى مى طلبند كه آزاديشان بخشد.

اما در روزها، عالمان اند، بردباران اند، نيكوكاران اند، پرهيزكاران اند. بيم خداوندشان چنان تراشيده كه تيرگران تير را بتراشند.

 چون بيننده اى در آنان نگرد، پندارد كه بيمارند و حال آنكه ، بيمار نيستند و گويد بى شك در عقلشان خللى است .آرى ، كارى بزرگشان به خود مشغول داشته .

از اعمال خويش چون اندك باشد، ناخشنودند و چون بسيار باشد در نظرشان اندك نمايد، كه اينان پيوسته خود را متهم مى دارند و از آنچه مى كنند بيمناك اند.

چون يكيشان را به پاكى بستايند، از آنچه درباره اش ‍ مى گويند بيمناك مى شود و مى گويد كه من خود به خويشتن آگاهترم و پروردگار من به من از من آگاهتر است . اى پروردگار من ، مرا به آنچه مى گويند مؤ اخذت مكن ، مرا بهتر از آنچه مى پندارند بگردان و گناهان مرا كه از آن بى خبرند، بيامرز.

از نشانه هاى يكيشان اين است كه مى بينى كه در كار دين نيرومند است

 و در عين دورانديشى نرمخوى

و ايمانش ‍ همراه با يقين است

و به علم آزمند

و علمش آميخته به حلم

و توانگريش ‍ همراه با ميانه روى است

و عبادتش پيوسته با خشوع .

 در عين بينوايى محتشم است و

در عين سختى ، صابر.

 در طلب حلال است

 و در جستجوى هدايت شادمان .

 از آزمندى به دور است .

 در آن حال ، كه به كارهاى شايسته مى پردازد، دلش بيمناك است .

سپاسگويان روز را به شب مى آورد و

ذكرگويان شب را به روز مى رساند.

شب را در عين هراس مى گذراند و شادمانه ديده به ديدار صبح مى گشايد.

 هراسش از غفلتى است كه مبادا گريبانگيرش شود و

 شادمانيش از فضل و رحمتى است كه نصيبش گشته .

اگر نفسش در طلب چيزى ناخوشايند سركشى كند، پاى مى فشرد تا خواهشش را برنياورد.

شادمانى دلش ، چيزى است كه پايدار است و پرهيزش ، از چيزى كه نمى پايد.

 دانش را به بردبارى آميخته است و گفتار را با كردار.

 او را بينى كه آرزويش كوتاه است و خطايش اندك .

دلش خاشع است و نفسش قانع .

خوردنش اندك است و كارهايش آسان و،

دينش محفوظ و،

اميالش مرده و

 خشمش ، فرو خورده

.به خيرش اميد است و از شرش ايمنى .

 اگر در جمع غافلان باشد، نامش را در زمره ذاكران نويسند و

 اگر در ميان ذاكران باشد، در شمار غافلانش نياورند.

اگر بر او ستمى رود، عفو كند و

 به آن كس ، كه محرومش داشته ، بخشش نمايد. و

با هر كه از او ببرد، پيوند كند.

زشتگويى از او دور است .

گفتارش نرم است .

 ناپسندى در او ناپيداست و

 نيكوكارى در او هويدا.

همواره خيرش روى آورده و شرش پشت كرده باشد.

در شدايدى كه ديگران را مى لرزاند، او از جاى نمى شود و

در مكاره شكيبايى را از دست نمى هلد و

چون در امن و راحت باشد، سپاس ‍ حق به جاى آورد.

بر كسى كه دشمن دارد ستم روا ندارد و

 محبت ديگران به گناهش نكشاند.

پيش از آنكه بر زيانش شهادت دهند، او خود به حقيقت اعتراف مى كند.

 و چون به پاسدارى امرى وادارندش ، ضايعش ‍ نمى گذارد.

آنچه را كه خواهند كه به خاطر بسپارد از ياد نمى برد.

 ديگران را با القاب زشت نمى خواند.

به همسايه زيان نمى رساند.

به هنگام مصايب شماتت روا نمى دارد.

به باطل وارد نمى شود و از حق پاى بيرون نمى نهد.

 اگر خاموش باشد از خاموشى خويش غمگين نمى گردد.

صدا به خنده بلند نمى كند.

 چون بر او ستمى رود صبر مى كند تا خدا انتقامش ‍ را بستاند.

خود را به رنج مى افكند و مردم از او در راحت اند.

براى روز بازپسين ، خويشتن به مشقت مى اندازد و مردم را راحت مى رساند.

از هر كه دورى گزيند به سبب پارسايى و پاكى است و به هر كه نزديك شود به سبب نرمخويى و رحمت است .

 نه دورى گزيدنش از روى تكبر است و نه نزديك شدنش از روى مكر و خدعه .

گويد كه :
همّام از اين سخن بيهوش شد و در آن بيهوشى جان داد.